جواد یزدان‌پناه

تحقیقات متغیر محور: (variable oriented) این روش تا حدوی روش پیمایش است و در آن بحث هایی نیز تعمیم دهی مطرح می شود و تعداد نمونه های آن زیاد است. هرچه واریانس متغیر وابسته در بین مورد ها بیشتر باشد بهتر است. در تحقیقات متغییر محور، رابطه چند متغییر مستقل (independent) با یک متغیر وابسته در نظر گرفته میشود. و هدف در این مطالعه این است که واریانس متغیر وابسته توسط واریانس در متغییر های مستقل توضیح داده شود.

در تحقیقات متغییر محور، هدف تعیین اهمیت نسبی هر یک از شروط علی (متغییر های مستقل است). هرکدام از متغییر های مستقل به طور جداگانه در ارتباط با متغییر وابسته قرار می گیرند و از بین متغییر های مستقل، متغییری نقش مهم تری را ایفا می کند که R² بیشتری داشته باشد. به عبارت دیگر سهم بیشتری از واریانس متغییر وابسته توسط این متغییر توضیح داده می شود. بنابراین در این رویکرد متغییر های مستقل رقیب همدیگرند. اما در روش مطالعه موردی عوامل در یک زنجیره به هم ارتباط پیدا می کنند به طوری که اگر یک عامل نباشد، عامل دیگری هم وجود نخواهد داشت.

روش تطبیقی تقریباً یک مدل میانه بین روش مطالعه موردی (case study) و مطالعه متغییر محوری می باشد. در این روش نه مثل مطالعه موردی تعداد اندک و نه مثل متغییر محور تعداد فراوان است بلکه معمولاً تعداد مورد ها بین ۱۰ تا ۵۰ عدد می باشند. در تحقیقات تطبیقی مقایسه وجود دارد. و موارد ها اغلب به دو دسته موارد مثبت و منفی تقسیم می شوند. در این روش برخلاف مطالعه متغییر محور ما تست تئوری نداریم. در مطالعات متغییر محور فرض بر این است که تئوری های موجود برای پاسخ دادن به فرضیات خوب فرموله شده اند در صورتی که در مطلعه تطبیقی این فرض قبول نیست. بلکه در این روش بیشتر مفهوم سازی شرح و بسط و اصلاح تئوری مطمح نظر می باشد.

در مورد بحث علیت در این نوع مطالعه باید گفت که ممکن است یک نتیجه از چندین راه مسیر متفاوت بدست آمده باشد

> d > fc > b > A

E > f > g > H > F

در مثال بالا F از دو دومسیر کاملاً متفاوت بدست آمده است. یعنی هرکدام از مسیر های یک شرط کافی برای F هستند و نه یک شرط لازم.

مقایسه سه روش مطالعه موردی،تحقیقات تظبیقی و تحقیق متغیر محور

Source: Ragin, charlz.”Comparative analysis count”

Arizona university

مهسا بدری: بحث مخاطب بحثی است سهل و ممتنع! از طرفی مثلث فرستنده- محتوا- گیرنده در مطالعات رسانه ما را متعهد به پرداخت به مخاطب به عنوان گیرندگان پیام می‌کند و از طرف دیگر پایبندی مطالعات فرهنگی به فرهنگ عامه و زندگی روزمره ما را وارد دنیای مخاطبانی می کند که با دنیایی متفاوت با فرستندگان و تولیدکنندگان اقدام به مصرف می نمایند.

آن چه در این جا اهمیت دارد این است که هرچند واژه مخاطب ثابت مانده است اما تعریف آن نسبت به گذشته دگرگون شده است. حضور اینترنت یکی از عمده دلایل این امر است. اینترنت با ایجاد امکان تعامل فراوان برای مخاطبان، قدم را از تعریف مخاطب به عنوان کنشگری فعال فراتر گذاشته و او را هم دوش تولیدکننده و گاه خود تولید کننده قرار می دهد. مخاطب دیگر صرفا کسی نیست که پیام تولید شده را دریافت می کند. هر دریافتی به طور هم زمان تولیدی دوباره است.

نکته اینجا است که وقتی با کاربران اینترنت صحبت می کنیم، کسی خود را مخاطب اینترنت نمی داند. واژه کاربر به مفهوم مخاطب مفهوم تولیدکنندگی را می افزاید. اینترنت دنیای دومی برای حضور افراد شده است، دنیایی که در آن می توانند تولید و مصرف را توامان تجربه کنند. اینترنت مانند دیگر رسانه ها تلقی نمی شود. در واقع فرد خود را در برابر پیامی واحد نمی بیند که در مورد آن تنها می بایست اقدام به مصرف یا عدم مصرف کند. بلکه امکان تصرف کامل در پیام را دارد.

بدین ترتیب نمی توان مرز روشنی بین مخاطب و تولیدکننده گذاشت. زندگی در فضای جدید اینترنت به معنای مخاطب بودن در این فضا نیست. همان طور که ما در شهر زندگی می کنیم اما مخاطب شهر نیستیم. اینترنت فضایی است برای زندگی و تعامل چندجانبه. محیطی که افراد را در زمان های متفاوت و مکان های گوناگون به هم مرتبط می کند. هر کاربر در لحظه ای مخاطب است و در لحظه ای جمعیتی را مخاطب قرار می دهد. بدین معنا او یک کاربر است نه مخاطب!

ریحانه هاشمیان: هرمس در مقاله خود با عنوان جنبش فمنیسم و سیاست‌های روشی به این نکته اشاره می‌کند که تاکنون در مطالعات فمنیستی پژوهشی که توانسته باشد در تفسیر و تبیین رفتار مخاطب از تحلیل متن نیز استفاده کند انجام نشده است و حتی نویسنده این دو روش را تا حدی مغایر با یکدیگر می‌بیند.

مخاطب همیشه مقوله ایی مورد مناقشه بوده است. ویژگی مشترک تمامی مخاطب پژوهی‌ها کمک آنها به امر ساختن، تعیین جایگاه و تعیین هویت یک وجود اجتماعی درهم و برهم ،متغیر و غیر قابل شناخت است.(مک کوئیل،۱۹۹۱،ص ۲۳)

روش‌های مورد استفاده در مخاطب پژوهی‌های گوناگون و اهداف آنها به نحو قابل ملاحظه‌ای متفاوت بوده‌ا‌ند. اما استفاده از تحلیل متن برای رسیدن به شناختی از مخاطب به نظر ناممکن می‌آید. این همان چیزی است که هرمس در مقاله خود به آن اشاره می‌کند.

سوالی که در اینجا می توان مطرح کرد این است که آیا این دو روش به نوعی مانعةالجمع محسوب می‌شوند و یا استفاده مناسب از هر یک می‌تواند در بعضی از پژوهش‌ها به هم‌پوشانی شناختی این دو روش منجر شود؟

محمد مهدی مولایی: در مطالعات فرهنگی از عناصر سه گانه جریان ارتباطی که در علوم ارتباطات مطرح می‌شود (فرستنده-پیام-گیرنده) به‌نظر می‌رسد سهم پرداختن به جنبه فرستنده یا تولیدکننده کمتر از دو بخش دیگر باشد.

توجه به فرآیند دریافت پیام و مخاطب در مطالعات فرهنگی از همان ابتدای شکل‌گیری مطالعات فرهنگی از جریان‌های اصلی این علم محسوب می‌شد و در کتار آن تحلیل متون با درنظر گرفتن بستر و با روش‌های کیفی از دیگر موارد مورد توجه مطالعات فرهنگی بوده و هست. با این وجود سهم پژوهش‌هایی که به بررسی فرآیند تولید آثار یا تولیدکنندگان و فرستندگان آثار رسانه‌ای بپردازند اندک بوده.

فصل پنجم کتاب «مسائل روش در مطالعات فرهنگی» با عنوان «تمرین‌های صنعتی با نگاه انتقادی» به این موضوع می‌پردازد و از زاویه دید صنعت به مطالعات فرهنگی نگاه می‌کند. در این فصل، صنعت فرهنگ از منظر مطالعات فرهنگی نقد می‌شود. به عبارت دیگر همانطور که نویسنده خود اشاره می‌کند مطالعه «فرهنگ تولید» را به‌جای «تولید فرهنگ» مورد توجه قرار داده است.

اما در حالی که فصل‌های دیگر کتاب تاکید بیشتری بر مطالعه پبام و مخاطب دارند جایگاه این فصل در کتاب و به‌طور کلی این بحث در مطالعات فرهنگی کجاست؟

آنچه نویسنده پس از مرور تحقیقات پیشین در این حوزه بدان می‌پردازد لزوم بازنگری در روش‌های مطالعه تولیدکنندگان است. علاوه بر این‌که تعداد پژوهش‌هایی که به جنبه صنعت و تولید می‌پردازند کم و ناکافی است روش‌شناسی این مطالعات هم قابل نقد است. از دید نویسنده تنها پرداختن به‌شیوه‌هایی از قبیل مطالعه اسناد و مصاحبه‌های طولانی با تولیدکندگان کافی نیست و پژوهش‌گر مطالعات فرهنگی باید با شیوه‌هایی مثل اتنوگرافی محیط‌های کاری و کارمندان و کارکنان، مجموعه‌های تولید را مورد مطالعه قرار دهد. از این دیدگاه است جایگاه پرداختن و مطالعه جنبه تولید در مطالعات فرهنگی تا حدی روش‌ می‌شود. از طرفی همان‌طور که در فصل‌های قبلی کتاب هم آمده بود هر تولیدکننده‌ای خود از سویی مخاطب است و از این روی هم مطالعه تولیدکننده اثر می‌تواند دارای اهمیت باشد.

به‌نظر شما جایگاه این نوع پژوهش‌ها در مطالعات فرهنگی کجاست؟